DYNASTIA PIASTÓW

MIESZKO I (ok. 960-992)

Mieszko I, książę  od ok. 960, syn Siemomysła, z dynastii Piastów. Ok. 964 walczył z Wieletami o Pomorze Zach. i zawarł układ z cesarzem o płaceniu trybutu z części swego państwa; 965 sprzymierzył się z Czechami i poślubił księżniczkę czeską Dobrawę; 966 przyjął chrzest i 968 uzyskał podległość Kościoła katolickiego w swym państwie bezpośrednio od Rzymu. W walce o ujście Odry w 972 pokonał margrabiego Hodona pod Cedynią. Ok. 980 poślubił Odę, córkę margrabiego Dytrycha; ok. 990 przyłączył do swego państwa Śląsk i prawdopodobnie Małopolskę; ok. 991 dokumentem "Dagome iudex" oddał państwo pod opiekę papiestwa. Za jego panowania dokonało się zjednoczenie etnicznych ziem polskich w jedno państwo.

Numer katalogowy: 2918, rok wydania: 1986

DOBRAWA (965-977)

Dobrawa zwana też Dąbrówką była córką księcia czeskiego Bolesława I Srogiego i bratanicy św. Wojciecha. Przybyła do Polski w 965 jako już niemłoda kobieta i poślubiła Mieszka I. Położyła zasługi w dziele chrystianizacji kraju i w zawarciu sojuszu polsko-czeskiego. Była matką Bolesława Chrobrego i Świętosławy. Zmarła w roku 977, pochowana została prawdopodobnie w Gnieźnie.

Numer katalogowy: 2919, rok wydania: 1986

BOLESŁAW CHROBRY (992-1025)

Bolesław I Chrobry, Wielki (966 lub 967-1025), książę pol. od 992, król 1025, syn Mieszka I i Dobrawy, z dynastii Piastów. Wypędziwszy swą macochę Odę wraz z jej dziećmi, objął samodzielne rządy w kraju; 1000 w Gnieźnie uzyskał od cesarza Ottona III zwolnienie z płacenia trybutu i pełną władzę nad nowo utworzoną polską prowincją kościelną z ośrodkiem w Gnieźnie; 1002 zajął i uzyskał (1013) w lenno Milsko i Łużyce; 1003 zasiadł na tronie czeskim, lecz już 1004 musiał uchodzić do kraju. Prowadził długoletnie wojny z Niemcami, zakończone 1018 korzystnym dla Polski pokojem w Budziszynie; 1018 pokonał księcia kijowskiego Jarosława, przyłączył do Polski Grody Czerwieńskie i opanował na krótko Kijów, osadzając na tronie swego zięcia Świętopełka. W 1025 koronował się na króla, stawiając Polskę w rzędzie głównych państw Europy. Wielkie koszty nieprzerwanych wojen oraz bezwzględne narzucanie chrześcijaństwa spowodowały niezadowolenie poddanych i pojawienie się symptomów kryzysu monarchii. Swym następcą wyznaczył młodszego syna, Mieszka II.
Numer katalogowy: 2983, rok wydania: 1987

MIESZKO II LAMBERT (1025-1034)

Mieszko II (ok. 990-1034), król polski od 1025, młodszy syn Bolesława Chrobrego, z dynastii Piastów. W 1013 poślubił siostrzenicę cesarską Rychezę, 1029 odparł najazd cesarza, jednak 1031 został pokonany przez wojska niemieckie i ruskie, prowadzone przez jego braci Bezpryma i Ottona, i schronił się w Czechach. Po śmierci Bezpryma (1032) ponownie objął władzę w kraju, musiał jednak 1032 na zjeździe w Merseburgu uznać zwierzchnictwo cesarza, zrezygnować z korony oraz dać braciom we władanie samodzielne dzielnice. Po śmierci Ottona (1033) wygnał z kraju swego stryjecznego brata Dytryka i samodzielnie władał całym państwem.

Numer katalogowy: 2984, rok wydania: 1987

RYCHEZA

Urodzona w końcu X w., córka palatyna reńskiego Herenfrieda Ezona i Matyldy, siostry cesarza Ottona III. W 1013. wyszła za mąż za Mieszka II i została wraz z nim ukoronowana w 1025. Była matką Kazimierza I Odnowiciela i dwóch córek. Prawdopodobnie w 1034 opuściła ostatecznie Polskę. W 1047 wstąpiła do benedyktyńskiego klasztoru w Braunweiler, gdzie zmarła w 1063.

Numer katalogowy: 3030, rok wydania: 1988

KAZIMIERZ I ODNOWICIEL (1034-1058)

Kazimierz Odnowiciel (1016-58), książę polski od 1034(?), syn Mieszka II, z dynastii Piastów. Od 1036 na skutek buntu możnowładców przebywał na wygnaniu, ok. 1039 przy pomocy cesarza powrócił do kraju i przystąpił do odbudowy państwa, zniszczonego w wyniku powstania ludności i najazdu ks. czeskiego Brzetysława. W przymierzu z księciem kijowskim Jarosławem pokonał Miecława, zbuntowanego na Mazowszu przeciw prawowitemu władcy, i 1047 przyłączył je do swego państwa. W 1050 odzyskał zagarnięty przez Czechy Śląsk. Dokonał konsolidacji aparatu państwowego, swoją główną rezydencją uczynił Kraków.

Numer katalogowy: 3031, rok wydania: 1988

BOLESŁAW II SZCZODRY (ŚMIAŁY) (1058-1079)

Bolesław II Szczodry (Śmiały) (ok. 1040-81), książę polski od 1058, król od 1076, syn Kazimierza Odnowiciela, z dynastii Piastów. Utracił zwierzchnictwo nad Pomorzem Gdańskim; interweniował w spory dynastyczne na Węgrzech i Rusi (1062-63, 1069, 1077 78); popierał papieża Grzegorza VII w jego sporze z cesarzem Henrykiem IV, co umożliwiło Bolesławowi koronację. Na skutek opozycji możnych i stracenia 1079 jej rzecznika biskupa krakowskiego Stanisława, a następnie buntu, został zmuszony do ucieczki na Węgry, gdzie wkrótce zmarł.

Numer katalogowy: 3079, rok wydania: 1989

WŁADYSŁAW I HERMAN (1079-1102)

Władysław I Herman (ok. 1043-1102)., książę polski od 1079, młodszy syn Kazimierza Odnowiciela, z dynastii Piastów. Przyjął władzę z rąk możnych, zbuntowanych przeciwko jego bratu Bolesławowi II Śmiałemu; nawiązał sojusz z królem Czech oraz zacieśnił stosunki z cesarzem, wzmacniając swoją pozycję międzynarodową dążył do odbudowy autorytetu władzy monarszej przez realizowaną wraz z wojewodą Sieciechem politykę centralizacyjną; wobec sprzeciwu możnowładztwa musiał zgodzić się na banicję wojewody ( 1097) i podział kraju między synów.

Numer katalogowy: 3080, rok wydania: 1989

BOLESŁAW III KRZYWOUSTY (1102-1138)

Bolesław III Krzywousty (1085 lub 1086-1138), książę polski od 1102, syn Władysława Hermana, z dynastii Piastów. Toczył zwycięską walkę z przyrodnim bratem Zbigniewem o władzę w całym państwie, jednocześnie podbijał Pomorze i prowadził 1109 pomyślną wojnę z cesarzem Henrykiem V. Opanował Pomorze Gdańskie (przed 1123) i Ziemię Lubuską, następnie podporządkował sobie i 1124-28 schrystianizował Pomorze Szczecińskie. W 1135 złożył cesarzowi hołd lenny zapewne z całej Polski, uzyskując jego zgodę na uzależnienie Rugii, a prawdopodobnie także zapowiedź przyznania mu praw królewskich w ramach cesarstwa. Umierając podzielił państwo między 3 pełnoletnich synów, oddając władzę zwierzchnią (senioralną) najstarszemu, Władysławowi (tzw. testament Bolesława Krzywoustego).
Numer katalogowy: 3167, rok wydania: 1991

WŁADYSŁAW II WYGNANIEC (1138-1146)

Władysław II Wygnaniec (1105-ok.1159), książę śląski i krakowski (od 1138 r.), najstarszy syn Bolesława III Krzywoustego. Zgodnie ze statutem (1138 r.) objął władzę senioralną, której pozbawili go bracia (1146 r.). Zmarł na wygnaniu.

Numer katalogowy: 3168, rok wydania: 1991

BOLESŁAW IV KĘDZIERZAWY (1146-1173)

Bolesław IV Kędzierzawy (1125-1173), książę mazowiecki, kujawski i krakowski. Po wygnaniu z kraju Władysława II przejął dzielnicę senioralną (1146 r.). Złożył hołd lenny cesarzowi Fryderykowi Barbarossie (1157 r.).

Numer katalogowy: 3178, rok wydania: 1991

MIESZKO III STARY (1173-1177, 1191, 1198-1199, 1202)

Mieszko III Stary (ok. 1126-1202), książę wielkopolski (od 1138 r.), krakowski (w latach 1173-1177, 1191, 1198-1202), syn Bolesława III Krzywoustego. Prowadził długoletnie walki seniorat z Kazimierzem Sprawiedliwym.

Numer katalogowy: 3179, rok wydania: 1991

KAZIMIERZ II SPRAWIEDLIWY (1177-1194)

Kazimierz II Sprawiedliwy (1138-1194), książę wiślicki (od 1167 r.), sandomierski (od 1173 r.), krakowski (od 1177 r.), mazowiecki i kujawski (od 1186 r.), najmłodszy syn Bolesława Krzywoustego. Inicjator zjazdu w Łęczycy.

Numer katalogowy: 3213, rok wydania: 1992

LESZEK BIAŁY (1202-1227)

Leszek Biały (ok. 1186-1227), książę krakowski i sandomierski. Rywalizował o tron krakowski z Mieszkiem III Starym i jego synem Władysławem Laskonogim, uczestniczył w krucjatach przeciw Prusom (1222r., 1223 r.). Podczas zjazdu książąt w Gąsawie napadnięty przez Pomorzan, mimo próby ucieczki zginął.

Numer katalogowy: 3214, rok wydania: 1992

WŁADYSŁAW LASKONOGI (1202, 1228-1231)

Władysław Laskonogi  (ok. 1161-1231), syn Mieszka Starego i jego drugiej żony Eudoksji, księżniczki kijowskiej. Po śmierci ojca obrany został księciem krakowskim. Wkrótce potem musiał ustąpić na rzecz Leszka Białego i wycofał się do Wielkopolski. Uwikłał się tam w spór z Kościołem i długotrwałe walki z bratankiem Władysławem Odonicem o Poznańskie. Po śmierci Leszka Białego, na zjeździe w Cieni w 1228r. przyjął wybór na księcia krakowskiego w zamian za przywileje na rzecz Kościoła i możnych, lecz władzę faktycznie przekazał Henrykowi I Brodatemu. Wkrótce potem wyparty przez Odonica z Wielkopolski schronił się w Raciborzu.

Numer katalogowy: 3286, rok wydania: 1993

HENRYK l BRODATY (1228-1238)

Henryk I Brodaty (ok. 1165-1238), syn księcia śląskiego Bolesława Wysokiego i jego drugiej żony Krystyny. Ożenił się z niemiecką księżniczką Jadwigą, uznaną po śmierci za świętą. W 1201r. objął po ojcu rządy na Śląsku i doprowadził do gospodarczego rozkwitu tej dzielnicy sprowadzając osadników z Niemiec. Około 1217r. wszedł w koalicję z Władysławem Laskonogim i Leszkiem Białym, z którymi organizował wyprawy krzyżowe na Prusy. Wyszedłszy cało z zamachu w Gąsawie, stanął do walki o spadek po Leszku Białym. Walkę tę wygrał w sojuszu z Władysławem Laskonogim i w jego imieniu, a potem samodzielnie rządził od 1228r. w Krakowie. W 1234r. zajął część Wielkopolski opanowanej przez Władysława Odonica.

Numer katalogowy: 3287, rok wydania: 1993

KONRAD I MAZOWIECKI (1229, 1241-1243)

Konrad I Mazowiecki (1187 lub 1188 -1247), książę mazowiecki od 1202, krakowski w latach 1229, 1241-1243. Syn Kazimierza II Sprawiedliwego, objął w 1202 na mocy układu ze starszym bratem Leszkiem Białym jako swoją dzielnicę Mazowsze i Kujawy. W 1222 i 1223 brał udział w wyprawach książąt polskich przeciw Prusom. W 1225-26 powołał Krzyżaków do walki z Prusami. Po śmierci Leszka Białego rozpoczął walkę o sukcesję po nim, udało mu się jednak tylko przejściowo opanować Kraków w 1229r. i ponownie w latach 1241-1243.

Numer katalogowy: 3288, rok wydania: 1993

BOLESŁAW V WSTYDLIWY (1243-1279)

Bolesław V Wstydliwy (1226-1279), książę sandomierski od 1234, krakowski w latach 1243 - 1279. Syn księcia polskiego Leszka Białego i księżniczki łuckiej Grzymisławy, po zamordowaniu ojca w Gąsawie w 1227 został adoptowany (12128) przez księcia poznańskiego i gnieźnieńskiego Władysława II Laskonogiego, a następnie opiekę nad nim zgodnie z porozumieniem z Grzymisławą przejął książę śląski Henryk I Brodaty. Księstwo krakowskie objął z poparciem możnych w 1243r. Prowadził początkowo politykę pro-węgierską (żonaty z Kingą, córką Beli IV), później pro-czeską. Organizował zwycięskie wyprawy na Jadźwingów. Słynął z łagodnego charakteru i ascetycznej pobożności.

Numer katalogowy: 3289, rok wydania: 1993

LESZEK CZARNY (1279-1288)

Leszek Czarny (1240/1242-1288), książę łęczycki od 1260, sieradzki od 1267 oraz krakowski i sandomierski od 1279. Syn księcia kujawsko - łęczyckiego Kazimierza I i Konstancji, córki księcia śląskiego Henryka II Pobożnego, już za życia ojca panował w wydzielonej mu w 1260 dzielnicy łęczyckiej. Ożenił się z Gryfiną, wnuczką króla Węgier Beli IV (1265), wiążąc się w ten sposób z księciem Bolesławem V Wstydliwym i Bolesławem Pobożnym, których żony były ciotkami Gryfiny. Cieszył się protekcją swego kuzyna, księcia krakowskiego Bolesława Wstydliwego i z jego woli objął w 1279r. tron krakowski. Prowadził liczne walki, z Rusią, książętami śląskimi, Jadźwingami, Litwinami i Tatarami oraz z księciem mazowieckim Konradem II pretendującym do władzy w Krakowie. W polityce wewnętrznej złamał spisek możnych sprzyjających Konradowi II i popierał mieszczan.
Numer katalogowy: 3336, rok wydania: 1994

PRZEMYSŁ II (1290, 1295-1296)

Przemysł II (1257-1296), książę poznański od ok. 1276, wielkopolski od 12179, krakowski w l. 1290-1291, pomorski od 1294, król Polski od 1295. Syn księcia wielkopolskiego Przemysła I (pogrobowiec), wychował się pod opieką stryja Bolesława Pobożnego. Po jego śmierci w 1279r. połączył w swym ręku całą Wielkopolskę. Z inspiracji arcybiskupa Jakuba Świnki dążył do zjednoczenia ziem polskich. W 1282r. układem w Kępnie zagwarantował sobie sukcesję na Pomorzu Gdańskim (które objął w 1294r.). Sprzymierzył się przeciw Brandenburczykom z księciem zachodniopomorskim. W 1290r. zajął Kraków przekazany mu przez zmarłego księcia Henryka IV Probusa, ale nie zdołał go utrzymać. 26 VI 1295 został Przemysł koronowany w Gnieźnie przez arcybiskupa Jakuba Świnkę. 8 II 1296 zginął w Rogoźnie, zamordowany przez członków rodów Nałęczów i Zarembów, przywódców stronnictwa opozycyjnego, działających prawdopodobnie w porozumieniu z margrabiami brandenburskimi.
Numer katalogowy: 3337, rok wydania: 1994

DYNASTIA PRZEMYŚLIDÓW

WACŁAW II CZESKI (l300-1305)

Wacław II (1271-1305), król czeski od 1278, książę krakowski i sandomierski od 1291, król polski od 1300, syn króla czeskiego Przemysła Ottokara II. W 1289 zhołdował księstwo bytomskie, następnie opolskie, cieszyńskie i raciborskie; 1292 przy pomocy możnowładztwa małopolskiego pokonał Władysława Łokietka, który musiał na rzecz Wacława zrzec się Małopolski i uznać za lennika z księstwa brzeskiego (na Kujawach) i ziemi sieradzkiej. W 1300 opanował Wielkopolskę i Pomorze Gdańskie i koronował się w Gnieźnie; 1301 rozszerzył swoje wpływy na księstwa wrocławskie, legnickie i brzeskie. Rządy sprawował przy pomocy czeskich starostów, czyli namiestników królewskich będących lokalnymi urzędnikami z pełnią władzy na podległym sobie terenie; doprowadził do przerwania walk wewnętrznych w Polsce; 1301 przyjął dla swego syna Wacława koronę węgierską; 1304-05 utracił Małopolskę nie mogąc się przeciwstawić anty-czeskiej opozycji i popieranej przez Węgry akcji zbrojnej Władysława Łokietka.
Numer katalogowy: 3373, rok wydania: 1995

DYNASTIA PIASTÓW

WŁADYSŁAW I ŁOKIETEK (1306-1333)

Władysław I Łokietek (ok. 1260-1333), książę brzesko-kujawski od 1267, sieradzki od 1288, łęczycki od 1294, król polski od 1320; ojciec Kazimierza Wielkiego. W rezultacie polityki jednoczenia w swym ręku księstw piastowskich 1296 stał się głównym kandydatem do władzy królewskiej, jednak na skutek nieumiejętnej polityki wewnętrznej oraz interwencji króla czeskiego Wacława II musiał 1300 uchodzić na wygnanie. W 1304 przy pomocy węgierskiej oraz możnowładców małopolskich powrócił do kraju i stopniowo skupił w swym ręku Małopolskę, ziemię sieradzką i łęczycką, Kujawy, a także Pomorze Gdańskie, które jednak 1308-09 utracił na rzecz Krzyżaków. W 1311-12 stłumił bunt niemieckiego patrycjatu Krakowa (tzw. bunt wójta Alberta); 1314 objął rządy w Wielkopo1sce. W 1320 koronował się w Krakowie, co oznaczało zakończenie okresu rozbicia kraju na dzielnice. Walczył z królem czeskim Janem Luksernburskim 1329, zgłaszającym pretensje do tronu po1skiego, oraz od 1330 z Krzyżakami, nad którymi odniósł połowiczny sukces 1331 pod Płowcami, 1332 utracił na ich rzecz Kujawy.
Numer katalogowy: 3374, rok wydania: 1995

KAZIMIERZ III WIELKI (1333-1370)

Kazimierz Wielki (1310-70), król polski od 1333, syn Władysława Łokietka, ostatni król z dynastii Piastów. W 1335 (formalnie 1339) zrzekł się księstw śląskich na rzecz Czech oraz praw do księstwa płockiego w zamian za rezygnację króla czeskiego Jana Luksemburskiego z pretensji do korony polskiej; 1343 zawarł z Krzyżakami pokój w Kaliszu, odzyskując Kujawy i ziemię dobrzyńską; 1340-49 przyłączył do Polski Ruś halicko-włodzimierską; 1355 układem w Budzie potwierdził sukcesję po sobie króla węgierskiego Ludwika Wielkiego. W okresie panowania Kazimierza Wielkiego nastąpił szybki rozwój gospodarczy, polityczny i kulturalny kraju; przeprowadzono reformy skarbowe (reorganizacja podatków, systemu celnego, reforma monetarna), sądowe, kodyfikację prawa (statuty Kazimierza Wielkiego); popierał rozwój miast (nowe lokacje, przywileje), organizował osadnictwo wiejskie; rozbudował system obronny państwa, wznosząc 50 zamków warownych i otaczając 27 miast murami obronnymi, zreformował siły zbrojne; 1364 założył uniwersytet w Krakowie. Wydatnie umocnił wewnętrzną pozycję monarchy oraz międzynarodowe znaczenie państwa.
Numer katalogowy: 3375, rok wydania: 1995

DYNASTIA ANDEGAWENÓW

LUDWIK WĘGIERSKI (1370-1382)

Ludwik Węgierski (1326-82), król węgierski (zwany Wielkim) od 1342 i polski od 1370, syn Karola Roberta Andegaweńskiego i Elżbiety Łokietkówny. Należał do najwybitniejszych monarchów Węgier, które za jego panowania stały się jednym z potężniejszych państw w Europie. Tron w Polsce uzyskał na mocy układu Kazimierza Wielkiego i Karola Roberta w Wyszehradzie (1339), potwierdzonego przez króla pol. w Budzie (1355). Rządy w Polsce powierzył matce. Choć sprawy polskie ściśle łączył z polityką dynastyczną Andegawenów, utrwalał dokonane wcześniej zjednoczenie ziem polskich, przeciwstawiając się m.in. silnej opozycji możnowładztwa wielkopolskiego; sprzyjał rozwojowi miast i handlu. Dążąc do utrwalenia związku Węgier z Polską przez zapewnienie tronu polskiego swym córkom, 1374 wydał w Koszycach przywilej, w którym w zamian za wyrażenie zgody na objęcie sukcesji w Polsce przez jedną ze swych córek zwolnił szlachtę niemal ze wszystkich obciążeń na rzecz państwa; oznaczało to poważne osłabienie władzy monarszej i umocnienie prymatu szlachty.
Numer katalogowy: 3376, rok wydania: 1995

JADWIGA (1384-1399)

Jadwiga Andegaweńska (d'Anjou) (1373 - 1399), królowa Polski, żona Władysława Jagiełły. Córka Ludwika I Wielkiego, króla Węgier i Polski, oraz Elżbiety Bośniaczki, wnuczka Elżbiety Łokietkówny.  Po śmierci Ludwika (1382) panowie małopolscy zaproponowali jej kandydaturę na tron polski odrzucając propozycję Elżbiety Bośniaczki, by tron ten objęła starsza siostra Jadwigi, Maria, obrana królową Węgier, zaręczona z Zygmuntem Luksemburskim, co prowadziłoby do utrzymania unii węgiersko - polskiej. Przybyła do Polski w 1384r. i została ukoronowana. Z woli panów polskich doprowadziła do unii z Litwą i jej chrystianizacji poślubiając w 1386r. księcia Władysława Jagiełłę, który koronował się na króla Polski. Zajmowała się działalnością charytatywną. Jadwiga przychyliła się do jego projektu odnowienia wszechnicy krakowskiej, zapisując na ten cel przed śmiercią swe kosztowności osobiste.
Numer katalogowy: 3466, rok wydania: 1996

DYNASTIA JAGIELLONÓW

WŁADYSŁAW II JAGIEŁŁO (1386-1434)

Władysław II Jagiełło (ok. 1351 1434), wielki książę 1itewski od 1377, najwyższy książę litewski od 1401 i król polski od 1386, założyciel dynastii Jagiellonów. Syn wielkiego księcia litewskiego 0lgierda, ojciec Władysława III Warneńczyka i Kazimierza Jagie11ończyka. Aktem w Krewie 1385 w zamian za poślubienie Jadwigi zobowiązał się wraz z całą Litwą przyjąć chrzest w obrządku łacińskim, ziemie Wie1kiego Księstwa Litewskiego przyłączyć do Korony Królestwa Polskiego. W 1401 władzę wielkoksiążęcą na Litwie przekazał Witoldowi, zachowując tytuł najwyższego księcia 1itewskiego; 15VII 1410 w przymierzu z Litwą pokonał pod Grunwaldern zakon krzyżacki. W 1413 zawarł układ po1sko - litewski w Horodle zacieśniający unię obu państw, z utrzymaniem jednak znacznej odrębności Litwy. W 1422 w wyniku polsko - litewskich wojen z Krzyżakami doprowadził do pokoju nad jeziorem Melno, przyznającego ostatecznie Żmudź Litwie. Od narodzin syna Władysława (1424) głównym celem wewnętrznej polityki Władysława Jagiełły było zapewnienie synowi tronu polskiego (wobec istnienia zasady elekcyjności), co udało się królowi uzyskać za cenę szeregu przywilejów ziemskich dla szlachty, ograniczających władzę monarszą. W 1400 odnowił Akademię Krakowską, przyczyniając się do jej rozwoju.
Numer katalogowy: 3467, rok wydania: 1996

WŁADYSŁAW III WARNEŃCZYK (1434-1444)

Władysław III Warneńczyk (1424-44), król polski od 1434 i król węgierski od 1440, syn Władysława Jagiełły. Wobec jego małoletniości (do 1438) rzeczywista władza w państwie należała do Zbigniewa Oleśnickiego i skupionych wokół niego możnowładców małopolskich. Przy poparciu możnowładców węgierskich wybrany 1440 królem Węgier. Za sprawą legata papieskiego Giuliano Cesariniego, łamiąc traktat pokojowy z Turcją, podjął przeciw niej nową wyprawę; poniósł klęskę i zginął 10 XI 1444 w bitwie pod Warną.

Numer katalogowy: 3468, rok wydania: 1996

KAZIMIERZ JAGIELLOŃCZYK (1447-1492)

Kazimierz Jagiellończyk (1427-1492), wielki książę litewski od 1440 i król polski od 1447, młodszy syn Władysława Jagiełły. Skutecznie przeciwstawiał się opozycji możnowładców kierowanej przez Zbigniewa Oleśnickiego. Dążył do wzmocnienia władzy królewskiej przy pomocy szlachty, co m.in. zmusiło go do wydania 1454 przywilejów nieszawskich. W wyniku wojny trzynastoletniej z Krzyżakami, zakończonej toruńskim traktatem pokojowym 1466, do Polski przyłączył Pomorze Gdańskie (odtąd zwane Prusami Królewskimi) i Warmię oraz zhołdował pozostałe ziemie Zakonu; rozszerzył granice państwa o księstwo oświęcimskie (1456-1457) i część Mazowsza (1452, 1476). Umocnił dynastię Jagiellonów, doprowadzając do koronacji swojego syna Władysława na króla Czech (1471) oraz Węgier (1490), wzmocnił też pozycję państwa wobec Kościoła, zapewniając sobie prawo obsadzania biskupstw. Bilans jego rządów był jednak niekorzystny na Litwie, utraciła ona bowiem na rzecz Moskwy znaczne obszary na wschodzie, a także dotychczasową hegemonię w tym rejonie Europy.
Numer katalogowy: 3469, rok wydania: 1996

JAN I OLBRACHT (1492-1501)

Jan I Olbracht (1459-1501), król polski od 1492, syn Kazimierza Jagiellończyka. W 1494 zmusił wielkiego mistrza krzyżackiego do złożenia hołdu wierności i doprowadził do uznania w Rzymie Prus za integralną część Korony Polskiej. W celu uzyskania poparcia szlachty dla przygotowywanej wyprawy na Mołdawię, wydał na sejmie w Piotrkowie 1496 przywilej, który zapewniał jej m.in. wolności celne i ograniczał do minimum prawo wychodu chłopa ze wsi. Podjęta 1497 wyprawa mołdawska zakończyła się klęską króla na Bukowinie. Panował tylko w Polsce (na tronie litewskim zasiadał jego brat Aleksander Jagiellończyk), co oznaczało czasowy rozpad polsko-litewskiej unii personalnej.

Numer katalogowy: 3523, rok wydania: 1997

ALEKSANDER JAGIELLOŃCZYK (1501-1506)

Aleksander Jagiellończyk ( 1461-1506), wielki książę litewski od 1492 i król pol. od 1501, syn Kazimierza Jagiellończyka. Zmuszony do wydania 1501 przywileju mielnickiego, który ograniczał władzę król. na rzecz możnowładztwa; na sejmie piotrkowskim 1504 zatwierdził skierowany przeciw możnowładcom zakaz rozdawnictwa królewszczyzn bez kontroli posłów ziemskich oraz łączenia najwyższych urzędów w jednym ręku; na sejmie radomskim 1505 podpisał konstytucję nihil novi, która usankcjonowała większą rolę w państwie sejmu walnego, zwłaszcza szlacheckiej izby poselskiej (przywileje ziemskie). Jako władca Litwy prowadził wojnę z państwem moskiewskim, zakończoną 1503 rozejmem i utratą przez Litwę dużej części jej wschodnich terytoriów.

Numer katalogowy: 3524, rok wydania: 1997

ZYGMUNT I STARY (1506-1548)

Zygmunt I Stary (1467-1548), wielki książę litewski i król polski od 1506, syn Kazimierza Jagiellończyka. Oparł się na senacie, uznając szlachtę za niedojrzałą do uczestniczenia w rządach, co doprowadziło do wykształcenia się opozycji szlacheckiej (tzw. wojna kokosza 1537, czyli rokosz szlachty przeciwko polityce dworu oraz magnaterii), dążącej do osłabienia roli magnatów (egzekucja praw, egzekucja dóbr). W polityce zagranicznej i wewnętrznej, którą starał się prowadzić z rozwagą i przezornością, a niekiedy nadmierną ostrożnością, kierował się przede wszystkim interesem państwa; starał się utrzymywać dobre stosunki z Habsburgami, co zapewnił mu układ podpisany 1515 na zjeździe wiedeńskim, a jednocześnie unikał konfliktu z Turcją, zawierając z nią 1533 trwały pokój. W wojnie z Krzyżakami (1519-21) wybrał rozwiązanie kompromisowe, akceptując sekularyzację Prus Zakonnych (zwanych odtąd Prusami Książęcymi) i ich lenny związek z Polską (hołd pruski w Krakowie 10 IV 1525). W 1526 przyłączył Mazowsze do Polski. Dzięki umiejętnej polityce skarbowej utrzymywał stałe wojsko (tzw. obrona potoczna) do obrony południowo - wschodniej granic państwa. Znaczny wpływ na króla, szczególnie w ostatnich latach jego życia, wywierała królowa Bona. Wybitny mecenas sztuki, zwłaszcza architektury (przebudowa Wawelu); za jego panowania Polska przeżywała rozkwit kultury i nauki.
Numer katalogowy: 3525, rok wydania: 1997

ZYGMUNT II AUGUST (1548-1572)

Zygmunt II August (1520- 72), król polski i wielki książę litewski od 1548, syn Zygmunta I Starego. Za sprawą swej matki Bony 1530 koronowany za życia ojca, co wobec zasady elekcyjności tronu (elekcja), wywołało ostry sprzeciw szlachty. Biorąc potajemnie ślub z Barbarą Radziwiłłówną panowanie swe rozpoczął w konflikcie ze szlachtą, przeciwną temu związkowi. Początkowo kontynuował politykę ojca rządząc przy pomocy możnowładztwa, stopniowo jednak oparł się na średniej szlachcie opowiadając się za programem egzekucji dóbr i egzekucji praw. Przyjął uchwały soboru trydenckiego 1545-63, ale utrzymał tolerancję religijną. W 1561 objął zwierzchnictwo nad Inflantami; 1563 przeniósł lenno pruskie we władanie elektorów brandenburskich. Dążąc do wzmocnienia roli Polski na Morzu Bałtyckim podjął budowę floty wojennej i 1568 zorganizował Komisję Morską. Doprowadził do ścisłego związku Polski i Litwy unią lubelską 1569. Okres jego panowania charakteryzuje się rozkwitem kultury i nauki oraz pomyślnym rozwojem gospodarczym. Był ostatnim męskim przedstawicielem dynastii Jagiellonów na polskim tronie.
Numer katalogowy: 3526, rok wydania: 1997

KRÓLOWIE ELEKCYJNI

HENRYK WALEZY (1573-1574)

Henryk Walezy (1551-89), król polski, potem francuski, syn Henryka II de Valois. Wybrany królem polskim 1573, musiał przyjąć warunki ograniczające władzę królewską w Polsce ( tzw. artykuły henrykowskie) oraz podpisać zobowiązania własne i Francji, głównie natury finansowej i militarnej, wobec Polski (tzw. pacta conventa). Przybył do Polski w I 1574; na wieść o śmierci swego brata króla Karola IX uciekł w VI 1574 do Francji, by objąć tam tron.

Numer katalogowy: 3554, rok wydania: 1998

ANNA JAGIELLONKA (1575)

Anna Jagiellonka (1523-1596), córka Zygmunta I Starego i Bony Sforzy. Królowa polska od 1575 r. Po śmierci ostatniego w linii męskiej Jagiellona, Zygmunta Augusta, jej brata, odegrała rolę polityczną w trzech kolejnych bezkrólewiach. W 1574 r. elekt, Henryk Walezy, zobowiązany był do poślubienia Anny, jednak warunku tego nie dotrzymał. Po jego ucieczce, kiedy o koronę polską zabiegali popierani przez stronnictwo magnackie Habsburgowie, szlachta ogłosiła ją królową (1575) i dokonała elekcji Stefana Batorego, który tron polski otrzymał z ręki Jagiellonki. Podczas bezkrólewia po śmierci Batorego, Anna Jagiellonka w niemałym stopniu przyczyniła się do elekcji swego siostrzeńca, Zygmunta III Wazy. Jako królewna, później królowa, obok zainteresowań politycznych, dużo uwagi poświęcała sprawom kultury i nauki. Była m.in. opiekunką Akademii Krakowskiej, popierała artystów i twórców. Prowadziła też działalność gospodarczą i dobroczynną, zwłaszcza na Mazowszu, gdzie dużo przebywała. Jako gorliwa katoliczka była fundatorką i protektorką klasztorów i kościołów.
Numer katalogowy: 3555, rok wydania: 1998

STEFAN BATORY (1576-1586)

Stefan Batory (1533-86), książę siedmiogrodzki od 1571, król polski od 1576. Wybrany głosami szlachty jako mąż Anny Jagiellonki, kontrkandydat arcyksięcia Maksymiliana, którego elekcji dokonała znaczna część magnaterii, zwłaszcza litewskiej. W 1577 zmusił przeciwny mu Gdańsk do uznania jego wyboru, jednak za cenę rezygnacji ze ścisłego podporządkowania miasta Polsce. Za głównego przeciwnika uważał Turcję; w celu jej pokonania dążył do umocnienia swej władzy wewnątrz kraju, a także opanowania państwa moskiewskiego, przeciwko któremu prowadził wojnę 1579-82 (wojny o Inflanty), zakończoną rozejmem w Jamie Zapolskim (l582), dającym mu zamki inflanckie i ziemię połocką. W celu uzyskania poparcia szlachty dla swej militarnej polityki 1578 powołał trybunał koronny (na Litwie 1581), uszczuplający władzę królewską. Poprzez odwoływanie się do sejmików osłabił pozycję centralnych instytucji państwa. Zreformował wojsko rozbudowując piechotę (tzw. piechota wybraniecka) i artylerię oraz pełniej wykorzystując wojsko kozackie.
Numer katalogowy: 3556, rok wydania: 1998

ZYGMUNT III WAZA (1587-1632)

Zygmunt III Waza (1566-1632), król polski od 1587 i szwedzki 1592-99, syn Jana III Wazy króla szwedzkiego i Katarzyny Jagiellonki. Wybrany na tron przez stronnictwo antyhabsburskie, przy poparciu Jana Zamoyskiego; jego konkurent arcyksiążę Maksymilian Habsburg został zwyciężony w I 1588 pod Byczyną. Swą prohabsburską polityką, energicznym popieraniem kontrreformacji, dążeniem do wzmocnienia swej władzy w duchu abso1utyzmu oraz prowadzeniem wojen o utracony tron szwedzki (wojny o Inflanty, wojny polsko-szwedzkie) wzmagał niechętne do niego nastroje wśród szlachty, które znalazły ujście w tzw. rokoszu Zebrzydowskiego, rozpoczętym 1606 pod hasłem obrony "złotej wolności". Mimo zwycięstwa wojsk koronnych 6 VII 1607 pod Guzowem król musiał się pogodzić z rokoszanami. W 1609-18 prowadził wojny z Moskwą o tron carski (wojny polsko-moskiewskie), zbliżenie zaś z Habsburgami doprowadziło do wojny z Turcją 1620-21 (wojny polsko-tureckie). Rzecznik zawarcia unii brzeskiej 1596. Za jego panowania nastąpiło obniżenie prestiżu władzy monarszej. Był mecenasem artystów, ale kultura polska nie osiągnęła tak wysokiego poziomu jak za jego poprzedników.
Numer katalogowy: 3557, rok wydania: 1998

WŁADYSŁAW IV WAZA (1632-1648)

Władysław IV Waza (1595-l648), król polski od 1632, syn Zygmunta III Wazy, brat Jana Kazimierza. W 1610 został wielkim księciem moskiewskim, jednak nigdy nie objął tego tronu (choć tytuł nosił do 1635). Jako królewicz uczestniczył w wojnach przeciw Moskwie (1617-18), Turcji (1621) i Szwecji (1626-29), a jako król ponownie 1632- 34 walczył z Moskwą, kończąc wojnę korzystnym pokojem w Polanowie. W celu wzmocnienia militarnego Rzeczypospolitej rozbudował artylerię oraz podjął budowę floty wojennej. Dążąc do wzmocnienia swej władzy planował wojny ze Szwecją, a następnie z Turcją, by po zwycięstwie narzucić swoją wolę sprzeciwiającej się jego zamiarom szlachcie; pod naciskiem magnacko-szlacheckiej opozycji musiał zrezygnować z tych zamiarów i zgodzić się na przedłużenie w Sztumskiej Wsi 1635 rozejmu ze Szwecją na korzystnych dla Polski warunkach.
Numer katalogowy: 3641, rok wydania: 1999

JAN II KAZIMIERZ WAZA (1648-1668)

Jan II Kazimierz (1609-72), król polski 1648-68, tytularny król szwedzki, syn Zygmunta III Wazy, brat Władysława IV. W okresie jego panowania toczyło się wielkie powstanie na Ukrainie (Bohdan Chmielnicki, Beresteczko), wojny ze Szwecją i Rosją (wojny polsko-szwedzkie, wojny polsko-moskiewskie), które po raz pierwszy od wczesnego średniowiecza objęły swym zasięgiem obszar całego kraju, przynosząc ogromne zniszczenia gospodarcze i dezorganizację państwowego życia politycznego, a w rezultacie wyraźne osłabienie międzynarodową pozycji Rzeczypospolitej. W 1657 zawarł traktaty welawsko-bydgoskie, zrzekając się zwierzchnictwa nad lennymi dotąd Prusami Książęcymi; 1660 podpisał traktat pokojowy w Oliwie, kończący "potop" szwedzki, rezygnując z pretensji do tronu szwedzkiego, a 1667 zawarł rozejm z Rosją w Andruszowie, mocą którego Rzeczpospolita utraciła wiele ziem położonych na wschodzie. Niefortunna polityka wewnętrzna króla, na którą poważny wpływ wywierała jego żona Maria Ludwika (Gonzaga, wdowa po Władysławie IV), zmierzająca do wzmocnienia władzy monarszej przy pomocy Francji oraz elekcji vivente rege, a także przedkładanie interesów dynastii nad dobro Rzeczypospolitej, doprowadziły 1665 do tzw. rokoszu Lubornirskiego (Jerzy Sebastian Lubornirski) i rezygnacji Jana Kazimierza z jego planów. W 1668 abdykował i wyjechał do Francji.
Numer katalogowy: 3642, rok wydania: 1999

MICHAŁ KORYBUT WIŚNIOWIECKI (1669-1673)

Michał Korybut Wiśniowiecki (1640-73), król pol. od 1669. Objął tron z wyboru szlachty, przeciwstawiającej się kandydaturze francuskiej; jego panowanie cechował chaos w państwie, powodowany wa1ką dążącego do detronizacji króla stronnictwa francuskiego z posługującym się jako narzędziem masami szlacheckimi stronnictwem habsburskim; w obronie króla szlachta utworzyła 14 X 1672 konfederację pod Gołębiem, przeciwnicy zaś zawiązali 23 XI 1672 konfederację wojska w Szczebrzeszynie. Groźbę wojny domowej zażegnał 1672 najazd turecki; po utracie Kamieńca Podolskiego zawarto 16 X 1672 traktat pokojowy w Buczaczu, oddający Turcji większość Ukrainy; odmowa przez sejm jego ratyfikacji spowodowała 1673 wznowienie wojny.

Numer katalogowy: 3643, rok wydania: 1999

JAN III SOBIESKI (1674-1690)

Jan III Sobieski (1629-96), król polski od 1674, wcześniej marszałek wielki koronny od 1665, hetman polny koronny od 1666, hetman wielki koronny od 1668. Znakomity wódz, stoczył zwycięskie bitwy z Kozakami i Tatarami pod Podhajcami (6 X 1667) oraz z Turkami pod Chocimiem (1673), był naczelnym wodzem wiedeńskiej odsieczy (1683), skutecznie się też bronił w obozie pod Żórawnem (24 IX-17 X 1676). Początkowo związany z Francją i stronnictwem francuskim w Polsce w planach przyłączenia do Polski Prus Książęcych i umocnienia roli kraju nad Bałtykiem oraz powiększenia władzy król. i ukrócenia samowoli magnatów. Po załamaniu się tych projektów na skutek opozycji wewnętrznej w kraju i zmiany polityki Francji powrócił do polityki współdziałania Polski z Habsburgami przeciwko Turcji. W 1686 zawarł niekorzystny pokój z Rosją (tzw. traktat Grzymułtowskiego). Znawca i mecenas sztuki (pałac w Wilanowie), autor pięknych listów do żony Marii Kazimiery d' Arquien, zwanej Marysieńką (wyd. 1823 i 1860, obszerny wybór pt. "Listy do Marysieńki", 1962).
Numer katalogowy: 3644, rok wydania: 1999

AUGUST II MOCNY (1697-1733)

August II Mocny (1670-1733), elektor saski (jako Fryderyk August I) od 1694 i król pol. 1697-1706 i od 1709, syn Jana Jerzego, z dynastii Wettynów. Przedkładał własne cele dynastyczne i saskie nad polskie; wbrew interesom Rzeczypospolitej wciągnął ją do wojny północnej (1700-21), co spowodowało ograniczenie suwerenności i ruinę gosp. kraju. Zmuszony pod naciskiem szwedzkim do abdykacji 24 IX 1706 (pokój w Altranstädt) i uznania za króla Stanisława Leszczyńskiego, 1709 przy pomocy ros. ponownie objął władzę w Polsce. W 1717 zawarł ze szlachtą, sprzeciwiającą się w konfederacji tarnogrodzkiej jego dążeniom absolutystyczno-dynastycznym, ugodę (tzw. Sejm Niemy), której gwarantką była Rosja. Mecenas, głównie architektury, zrealizował w Warszawie m.in. założenie Osi Saskiej; słynął z siły fizycznej, biesiad, polowań i bujnego życia erotycznego.
Numer katalogowy: 3715, rok wydania: 2000

STANISŁAW LESZCZYŃSKI (1704-1710, 1733-1736)

Stanisław Leszczyński (1677-1766), król pol. 1704-09 i 1733-36. Wojewoda poznański od 1699, podczas wojny północnej 1700-21 pod naciskiem szwedzkim wybrany 12 VII 1704 królem na miejsce Augusta II Mocnego. Całkowicie uzależniony od Szwedów, po ich klęsce w bitwie z wojskami rosyjskimi pod Połtawą (1709) opuścił kraj. Ponownie obrany królem polskim 12 IX 1733 przy poparciu ogromnej większości szlachty oraz swego zięcia (od 1725), króla francuskiego Ludwika XV, na skutek interwencji wojsk rosyjskich i elekcji Augusta III schronił się początkowo w Gdańsku, a następnie w Prusach; w wyniku tzw. wojny sukcesyjnej polskiej (1733-35) abdykował 26 I 1736, zachowując dożywotnio tytuł króla polskiego i zostając księciem Lotaryngii i Bar-le-Duc. Mecenas sztuki (gł. architektury), skupił na swym dworze w Lunéville wybitnych przedstawicieli życia umysłowego; 1740 założył tam szkołę rycerską ( także dla młodzieży polskiej), która wykształciła ponad 150 polskich oficerów i działaczy politycznych. Nadał zapewne ostateczny kształt i ogłosił drukiem tekst spornego autorstwa (być może szlachcica litewskiego Mateusza Białłozora) "Głos wolny wolność ubezpieczający" (1743), zawierający krytykę stosunków społeczno - ekonomicznych w Polsce i program reform, najwybitniejsze (przed wystąpieniem Stanisława Konarskiego) dzieło publicystyki politycznej czasów saskich; był też autorem pism o charakterze filozoficzno - moralistycznym.
Numer katalogowy: 3716, rok wydania: 2000

AUGUST III SAS (1733-1763)

August III (1696-1763), elektor saski (jako Fryderyk August II) i król polski od 1733, syn Augusta II Mocnego, z dynastii Wettynów. Uzyskał koronę dzięki pomocy rosyjskiej jako kontrkandydat wybranego przez większość szlachty Stanisława Leszczyńskiego. Za panowania Augusta III nastąpił całkowity upadek znaczenia politycznego Polski, dalsze ograniczenie jej suwerenności, wzrost wewnętrznej anarchii, roli skłóconych koterii magnackich, faworytów i ministrów saskich (August Sułkowski, Heinrich Brühl, Braniccy). Przebywając niemal stale w Dreźnie, sprawami Rzeczypospolitej interesował się jedynie przy realizacji swych celów dynastycznych.

Numer katalogowy: 3717, rok wydania: 2000

STANISŁAW AUGUST PONIATOWSKI (1764-1795)

Stanisław August Poniatowski (1732-98), król polski 1764-95, obrany pod naciskiem Rosjan i "familii". Rzecznik wzmocnienia państwa i władzy królewskiej; 1765 założył Szkołę Rycerską, rozwinął też działania na rzecz rozbudowy manufaktur królewskich; podjęte wówczas próby dalej idących reform państwa zostały obalone przez część magnatów oraz rosyjsko - pruską interwencję polityczną 1767-68. Protektor Komisji Edukacji Narodowej (1773), rzecznik postanowień kodeksu Andrzeja Zamoyskiego, współtwórca reform Sejmu Czteroletniego i jeden z głównych autorów Konstytucji 3 maja. Panował w okresie całkowitego uzależnienia państwa od mocarstw ościennych, zwłaszcza Rosji, stąd często ulegał przemocy Petersburga. Podczas wojny polsko - rosyjskiej 1792 skapitulował niemal bez walki; w powstaniu kościuszkowskim 1794 nie odgrywał istotniejszej roli politycznej, próbował jednak działań zakulisowych. Obciążany przez wielu odpowiedzialnością za upadek państwa, a nawet uznawany za zdrajcę po przystąpieniu do konfederacji targowickiej, został zmuszony po trzecim rozbiorze do abdykacji 25 XI 1795; przebywał w Grodnie, później w Petersburgu, gdzie zmarł. Wielki mecenas kultury i sztuki, inspirator i twórca wielu ważnych instytucji kulturalnych (m.in. 1765 Teatru polskiego, zwanego do 1831 Narodowym, czasopisma "Monitor"), opiekun literatów i artystów ( obiady czwartkowe), mecenas sztuk plastycznych (przebudowa Zamku Królewskiego w Warszawie, budowa Łazienek). Autor m.in.: "Memoires du roi Stanislas-Auguste Poniatowski" (t. 1-2, 1914-24).
Numer katalogowy: 3718, rok wydania: 2000